Jan A. Bakker: "Hoornmuziek"

Deze houtsnede van 32,5x19,8 cm kreeg van de kunstenaar de titel "Hoornmuziek" mee. Het instrument in het midden van het beeld, lijkt mij een bugel of flügelhorn te zijn, maar ik ben geen kenner. Er wordt in ieder geval naar hartelust op geblazen, en daar gaat het uiteindelijk om. De prent is op sommige plekken, vooral links- en rechtsboven nogal schraal, wat erop zou kunnen wijzen dat dit een proefdruk is. In de benedenmarge van de prent staat links de titel, rechts de signatuur en de datering "'44". In de prent zelf vinden we rechtsonder een signatuur in monogramvorm.

Jan van Merwijk: Twee naakten

Deze houtsnede van twee naakten is van de hand van Jan van Merwijk, die o.a. in Den Haag, Parijs en Zwolle werkzaam is geweest. Van hem is niet zo veel grafisch werk bekend. De hier getoonde prent meet 24,5x20 cm (hxb); in de benedenmarge links vinden we de oplage-aanduiding "15/50", rechts de signatuur, beide in potlood. Datering ontbreekt en is mij ook niet bekend.

Henri Wils: "De Zuidblaak, waar vroeger Benedictus was"

Deze kleurenhoutsnede van Henri Wils toont een deel van Rotterdam, zoals het ooit was (en nooit meer zal worden...). We zien een stukje van de Zuidblaak, waar vroeger, in de woorden van de kunstenaar, Benedictus was. Benedictus was een drukkerij die in ieder geval in 1917 gevestigd was in het pand midden op de foto onder (fotograaf onbekend). Datzelfde pand herkennen we ook op de houtsnede. De Zuidblaak was de zuidzijde van de Blaak, die in 1940, na het Duitse bombardement, gedempt werd met het puin van de verwoeste panden. Henri Wils werd in 1892 geboren in Antwerpen, maar hij vluchtte aan het begin van de Eerste Wereldoorlog naar Nederland. Vanaf 1921 tot zijn dood in 1967 woonde en werkte hij in Rotterdam. De getoonde prent (13,5x19,7 cm, hxb) is rechts in de benedenmarge gesigneerd, links de titel en de vermelding "houtsnede"', alles in potlood. Datering ontbreekt en is mij ook niet bekend.

Zuidblaak Rotterdam rond 1910 (bron: Stadsarchief Rotterdam)

Rein Snapper: Paasgroet 1949

In vroeger tijden kon men nog wel eens verrast worden met een paasgroet, althans in de periode voorafgaand aan het paasfeest. Een voorbeeld daarvan is deze houtsnede in 2 kleuren die door het bestuur van de Wereldbibliotheek-Vereniging en de directie van de Wereldbibliotheek in 1949 aan de leden en relaties werd gestuurd. Pasen viel in dat jaar op 17 en 18 april. De Wereldbibliotheek-Vereniging telde op zijn hoogtepunt ca. 30.000 leden. Zij kregen korting op uitgaven van de uitgeverij, maar ook met vaste regelmaat premie-uitgaven en wenskaarten. Deze wenskaart van Snapper meet 16x12 cm (hxb), de houtsnede zelf 14x9 cm (hxb). Volgens de tekst op de achterkant ishet prentje van de originele blokken gedrukt. De oplage is mij niet bekend, maar zal al gauw in de duizenden lopen.

Dirk Nijland: "Landweg"

Dirk Nijland, in 1881 geboren in Dordrecht, was in zijn tijd een zeer gewaardeerd kunstenaar en hij was bevriend met beroemde kunstenaars, zoals de dichter Martinus Nijhoff en Charley Toorop, en ook met het echtpaar Kröller-Müller, dat werk van hem aankocht. De hier getoonde prent is een niet gedateerde hout- of linosnede van 15x25,5 cm (hxb). Het landschap van Zuid-Holland en Zeeland was één van zijn geliefde onderwerpen. Dit landschapje zal ook wel in deze regio geplaatst kunnen worden. Rechts in de benedenmarge bevindt zich de signatuur in potlood.

Jan Battermann: "Zelfportret met vrouw"

Battermann heeft voor dit zelfportret qua formaat flink uitgepakt: 41x34,5 cm (hxb). De titel van de prent is weliswaar voor tweeërlei uitleg vatbaar, maar ik vermoed dat de afgebeelde vrouw Battermann's echtgenote Willy is. Zekerheid daarover heb ik niet, want ik heb haar nooit ontmoet of gezien. Behalve de titel is door de kunstenaar in de benedenmarge aangegeven dat het een houtsnede is en ook een handdruk, bovendien dat dit exemplaar nummer 11 is van de oplage van 12. Verder bevinden zich onderaan de signatuur en datering "1967". Alle bijschriften zijn in potlood uitgevoerd.

Henri van der Stok: "Sagittarius"

Henri van der Stok, in 1870 geboren in Nederlands-Indië, was als kunstenaar zo goed als autodidact. Hij is vooral bekend als glaskunstenaar, maar ook als graficus heeft hij zijn sporen verdiend. Hij maakte o.m. een serie sterrenbeelden, waarvan dit de boogschutter (Latijn: sagittarius) is. Het is een monumentale houtsnede van 48,5x31,5 cm (hxb). Doorgaans wordt het sterrenbeeld boogschutter (van mensen geboren tussen 22 november en 21 december) verbeeld in de vorm van een centaur, de man/paardfiguur uit de Griekse mythologie. Van der Stok geeft hem hier enigszins atypisch weer als een jager met hond. De prent dateert vermoedelijk van de jaren '20 van de vorige eeuw; dit exemplaar is gesigneerd noch gedateerd.

Frans de Groot: Staande man

Deze grote houtsnede in twee kleuren van Frans de Groot maakte deel uit van een kalender voor het jaar 1981, die werd gedrukt en uitgegeven door graficus Toon Wegner, van wie De Groot ook les kreeg aan de Academie voor Beeldende Kunsten in Rotterdam. Het formaat van deze prent is 55x40 cm (hxb); in de benedenmarge bevinden zich signatuur, de datering "1980" en de oplage-aanduiding "65/150", alles in potlood.

Georg Ruijter: "Koninklijk Paleis"

De laatste prent uit de map Stadsgezichten van Amsterdam is van de hand van Georg Ruijter en toont een deel van het Koninklijk Paleis op de Dam, zoals het opdoemt wanneer men het nadert vanuit de Eggertstraat (als ik mij niet vergis). Het straatbeeld was in 1936, toen deze houtsnede gemaakt werd, een stuk rustiger dan tegenwoordig... De maten van de prent zijn 24,8x18 cm (hxb); rechts in de benedenmarge bevinden zich signatuur en datering.

Hub Levigne: Schovenbindster

Op deze kleine houtsnede (10x9,5 cm, hxb), zien wij een vrouw doende graanhalmen tot schoven te binden. Deze prent wordt niet vermeld in de oeuvrelijst van het grafisch werk, die is opgenomen in P.W. Frederiks en N.H.C. van Loenen: Met lijnen en leegten; Hubert Levigne en de beeldende kunst in Limburg (Vlaardingen, 1986). Op grond van de stijlkenmerken durf ik deze prent, die rechtsonder met potlood gesigneerd is, voorzichtig in de jaren '50 te plaatsen.

Georg Ruijter: "St. Nicolaaskerk"

De tweede bijdrage van Georg Ruijter aan de map Stadsgezichten van Amsterdam (1936) is deze houtsnede met daarop de St. Nicolaaskerk, ook wel de basiliek van de Heilige Nicolaas geheten, of nog officiëler de H. Nicolaas binnen de veste. De basiliek ligt schuin tegenover het Centraal Station aan de Prins Hendrikkade. Het standpunt van de kunstenaar bevond zich zo ongeveer op de Oudebrug (vergelijk de foto), al lijkt Ruijter wat hoger te hebben gestaan of gezeten (of heeft hij de Schreierstoren, midden in beeld, voor de gelegenheid wat kleiner gemaakt?). De prent meet 25,5x18 cm (hxb) en is rechtsonder met potlood gesigneerd en gedateerd.

Georg Ruijter: "Damrak"

In 1936 gaven Jan van Keulen en Georg Ruijter een map uit met zes houtsneden met stadsgezichten van Amsterdam. De drie van Van Keulen plaatste ik al eerder, hier volgt de eerste van Ruijter. We zien een beregend Damrak zoals het er ruim 80 jaar geleden bij lag, met slechts enkele automobielen en wielrijders, benevens enige voetgangers. Rechts is het Amsterdamse filiaal van de Bijenkorf zichtbaar, dat in 1915 werd geopend; centraal staat de toren van de Beurs van Berlage, die in 1903 werd opgeleverd. Aan de linkerkant bevindt zich Hotel Café Restaurant De Roode Leeuw, dat in 1911 op deze plek zijn deuren opende. De prent heeft een formaat van 25x17,7 cm (hxb) en is rechtsonder in potlood gesigneerd en gedateerd "'36".

André van der Vossen: "Een nieuwe lente op Hollands erf"

Vandaag, 30 april 2019, zou prinses en gewezen koningin der Nederlanden Juliana, ware zij nog in leven, haar 110e verjaardag gevierd hebben. Ter gelegenheid van haar huwelijk op 7 januari 1937, ook alweer ruim 82 jaar geleden, werd de Nederlandse jeugd getracteerd op deze rijmprent, een co-productie van de dichter P.C. Boutens (1870-1943) en grafisch ontwerper André van der Vossen. Ik heb nergens kunnen vinden hoe groot de oplage geweest is, maar er moeten er duizenden, zo niet tienduizenden van gedrukt zijn. De prent is dus volstrekt niet zeldzaam, maar omdat veel kinderen de prent na ontvangst voor het gemak hebben opgevouwen (of erger) is het aantal gaaf geconserveerde exemplaren ook weer niet uitzonderlijk groot. Het hier getoonde is in redelijke, althans ongevouwen, staat. In het colofon onderaan staat te lezen dat het om een houtsnede gaat; het lijkt mij waarschijnlijker dat we met een houtgravure te maken hebben en dat geldt ook voor het vignet rechtsonder. De termen houtsnede en -gravure werden/worden nogal eens door elkaar gebruikt. Verder kan men zich afvragen of de prenten van de houtblokken gedrukt zijn, of dat er gebruik gemaakt is van clichés in verband met de grote oplage. Het formaat van de bovenste gravure is 14x23 cm (hxb), het gehele blad meet 47,5x30 cm (hxb).

Jan van Doorn: "De vlucht"

Deze houtsnede is gedateerd "1947". We zien een vrouwelijk naakt met bloemen op de voorgrond en verderop een drietal passerende herten. In het grafisch werk van deze kunstenaar komen vele, veelal gestileerde, dierfiguren voor, met name vogels, paarden, herten en reeën. Voorbeelden te over daarvan zijn te vinden in Leo Ewals: Jan P.C. van Doorn: 'Van mijn grafiek houd ik toch het meest' (Leidschendam 2006). Het hier getoonde prentje meet 14,7x10,2 cm (hxb) en is rechtsonder gesigneerd in potlood; getuige de vermelding in de benedenmarge betreft het nummer 2 in een oplage van 20 exemplaren.

Jan van Keulen: "Hoekje aan het Rokin"

Dit is de derde houtsnede die Jan van Keulen bijdroeg aan de map "Stadsgezichten van Amsterdam", die hij samen met Georg Ruijter in 1936 het licht deed zien. Midden in beeld figureert de achtergevel van boekhandel J. Emmering, waarvan de ingang gelegen was aan de Langebrugsteeg 2. De eronder geplaatste foto uit 1930 toont vrijwel hetzelfde deel van het Rokin; opvallend verschil met de houtsnede is dat het opschrift op de pui luidt: "UNIVERSITEITSBOEKHANDEL", terwijl bij Van Keulen slechts sprake is van "BOEKHANDEL". Hier liggen naar ik aanneem praktische overwegingen aan ten grondslag, want het is niet zo waarschijnlijk dat het opschrift in 1936 anders was dan 6 jaar eerder. De prent meet 25x17,6 cm (hxb); rechtsonder vinden we de signatuur en datering "'36" in potlood.

Fotograaf onbekend (bron: beeldbank.amsterdam.nl)

Jan van Doorn: "De straat"

Op deze grote houtsnede (35,5x27,2 cm, hxb) van Van Doorn zien wij een bont gezelschap voor een rij gebouwen, waarvan het middelste het opschrift "LIFE CLUB" draagt. Helemaal op de voorgrond is een deel van een slagboom zichtbaar, die wellicht de overgang naar de dood symboliseert. Eén keer moeten we er allemaal aan geloven, zonder onderscheid des persoons. Wat zich aan gene (of in dit geval aan deze) zijde van de slagboom bevindt, daar kunnen wij slechts naar raden... In de benedenmarge bevinden zich de signatuur, de datering "1947", de titel, de vermelding "houtsnede" en de oplage-aanduiding "11/20".

Bob Lokhorst: "Neige"

Het is zo'n beetje hartje winter, maar daar is buiten niet veel van te merken. Hoe het ook kan zijn toont deze houtsnede van Lokhorst, met een verstild dorpsgezicht in de sneeuw. Het is aannemelijk dat dit ergens in Frankrijk is, maar zeker is het natuurlijk niet. In de benedenmarge vinden we links de titel, rechts de signatuur en in het midden de gebruikte techniek: "gravure". Dit moet opgevat worden als '-snede', of het hout of linoleum betreft is moeilijk vast te stellen (zie ook de explicatie bij de prent Boom). De maten zijn 12.2x15,3 cm (hxb); datering ontbreekt.

Jan van Keulen: "Zuiderkerk"

Na de Reguliersbreestraat hier de tweede houtsnede van Van Keulen uit de serie Stadsgezichten van Amsterdam. Het is me, denk ik, gelukt vast te stellen vanaf welk punt de kunstenaar dit beeld heeft vastgelegd: waar het Rusland uitkomt op de Kloveniersburgwal en waar de Raamgracht begint. De brug waarop de fietsen staan, is de brug die we zien op de prent van Van Keulen, die dus wat lager en verder weg stond. Het geboomte dat nu het zicht op de gevels van de Raamgracht ontneemt, was er in 1936 nog niet. De prent kent een formaat van 25,2x17,4 cm (hxb), en is rechtsonder in potlood gesigneerd en gedateerd "'36".

© Google Street View juni 2018

Jan van Doorn: "Vluchtelingen"

Deze prent toon een gezin op de vlucht; ze lopen terneergeslagen tussen de bomen, de man lijkt een karretje voort te duwen. De datering (linksonder) is 1947, maar een dergelijk tafereel kan tot op heden nog dagelijks aanschouwd worden. Wat dat betreft zit er niet veel schot in. Zo tegen de kerst toch iets om even bij stil te staan... Deze houtsnede meet 24,8x12,4 cm (hxb); in de benedenmarge bevindt zich de nodige informatie: signatuur, datering, de vermelding "houtsnede", de oplage-aanduiding "14/20" en de titel, alles in potlood.

Bob Lokhorst: Boom

Het is herfst dus gewoontegetrouw vallen de bladeren. Bij deze boom is dat proces al afgerond. Dit exemplaar staat eenzaam in een leeg landschap, misschien ergens in Frankrijk, want veel van de landschappen van Lokhorst zijn in dat land te situeren. De vermelding in het Frans "gravure s. bois" links in de benedenmarge ondersteunt deze theorie enigszins. De Franse term 'gravure sur bois' kan zowel houtgravure als houtsnede betekenen, de Fransen nemen dat niet zo nauw... In dit geval hebben we met een houtsnede te maken. De prent is rechtsonder met inkt gesigneerd en het formaat ervan is 12,9x7,8 cm (hxb). Datering is mij niet bekend.