Engelien Reitsma-Valença: Portret Ina Boudier-Bakker

Een exacte datering is er niet voor deze kopergravure, die medio jaren '50 is gemaakt, mogelijk ter gelegenheid van de 80e verjaardag van de geportretteerde, Ina Boudier-Bakker (1875-1966). Zij was in haar tijd een populair en misschien zelfs gevierd auteur. Haar grootste succes was de roman De klop op de deur (1930), door Johan Cruyff ooit ietwat verhaspeld tot Geklop op de deur. Dit werk stond niet in bijzonder hoog aanzien bij de literatuurcritici; één van hen adviseerde: "Niet open doen!" Toch werd de roman vele malen herdrukt en zelfs verwerkt tot een tv-serie, die in de jaren 1970/71 door de KRO werd uitgezonden. De prent van Reitsma meet 23,7x17,6 cm, en is voorzien van signatuur, oplage-aanduiding "36/36" en de vermelding "Aan prof. Kuno Brinks" (niet zichtbaar op de scan), alles in potlood.

Nico Bulder: "De tuinman en de dood"

In 1926 vond de eerste publicatie plaats van het gedicht De tuinman en de dood van P.N. van Eyck, die hiermee een overigens al bestaande legende berijmde. Drukkerij Trio gaf dit gedicht vele jaren later uit als rijmprent, voorzien van een houtgravure in twee kleuren van de hand van Nico Bulder. Het exacte jaar van de Trio-uitgave is mij niet bekend. Van Eyck heeft met dit gedicht onsterfelijkheid verworven in de Nederlandse poëzie, al was de inhoud, als gezegd, niet aan zijn eigen brein ontsproten. De meest gangbare en waarschijnlijke theorie is dat hij de stof voor dit gedicht ontleend heeft aan de roman Le grand écart van Jean Cocteau, die in 1923 verschenen was. De houtgravure van Bulder meet 12,8x14,6 cm (hxb) en is linksonder in het lichtgroene houtblok gesigneerd.

W.J. Rozendaal: Gregor, im Bett

In 1948 verzorgde stichting De Roos te Utrecht een bibliofiele uitgave van Die Verwandlung, de beroemde novelle uit 1915 van Franz Kafka. Rozendaal leverde hiervoor 9 illustraties, volgens Asselbergs alle houtgravures (maar het zouden ook houtsneden kunnen zijn), die overigens door Rozendaal's echtgenote Petra van Leeuwen waren gestoken. Tussen de spijlen aan het voeteneind ontwaren wij de signatuur van Rozendaal en de afkorting P.sc., wat staat voor Petra sculpsit (= Petra heeft het gestoken/gesneden). Centraal op dit prentje zien wij Gregor Samsa, de hoofd-"persoon" van het verhaal, bij het ontwaken tot de ontdekking komen dat hij veranderd is in een buitenformaat geleedpotige. Kafka verwoordt het in de eerste zin van het verhaal aldus: "Als Gregor Samsa eines Morgens aus unruhigen Träumen erwachte, fand er sich in seinem Bett zu einem ungeheueren Ungeziefer verwandelt." Van de illustraties bestaan een aantal afzonderlijke drukken, waarschijnlijk proefdrukken, waarvan dit er één is. Het formaat is 7,9x9,6 cm (hxb); signatuur rechtsonder in potlood.

Kurt Löb: "De Amsterdamse kroeg"

Uit de tijd dat Amsterdam nog enigszins vredig en onbedorven was dateert deze rijmprent, een gezamenlijke creatie van Simon Carmiggelt (tekst) en Kurt Löb (beeld). Hoewel dit blad misschien niet helemaal onder de definitie van grafiek kan worden gebracht, vind ik het toch leuk genoeg om hier te laten zien. Getuige het colophon hebben we wat de afbeelding betreft te maken met een "rasterloze reproduktie". Deze toont het interieur van een morsige Amsterdamse kroeg, gestoffeerd met een barman en een drietal cliënten. Het gedicht van Carmiggelt ademt weemoed, want in zijn tijd al was dit soort etabissementen op zijn retour, tegenwoordig zijn ze op de vingers van één of twee handen te tellen. De reproductie meet 26,5x19 cm (hxb) en is in de linkermarge met potlood gesigneerd door de kunstenaar; een handtekening van Simon Carmiggelt ontbreekt. De datering is 1983 en de oplage bedroeg 1000 exemplaren.

Ru van Rossem: "Ster"

Deze linoleumsnede in 4 kleuren maakte Ru van Rossem in 1972 bij het gedicht Ster van Jan Jacob Slauerhoff (1898-1936). Dit gedicht maakte deel uit van de bundel Serenade, die in 1930 het licht zag. De hier getoonde uitgave van het afzonderlijke gedicht verscheen als nummer 4 in de 2e reeks van Pen en Burijn, een serie rijmprenten uitgegeven door Frits Haans (1920-1981), die behalve leraar Nederlands en schrijver/dichter ook een verwoed verzamelaar van exlibrissen en andere vormen van grafische kunst was. Het formaat van de lino is 30x24 cm (hxb).

André van der Vossen: "Een nieuwe lente op Hollands erf"

Vandaag, 30 april 2019, zou prinses en gewezen koningin der Nederlanden Juliana, ware zij nog in leven, haar 110e verjaardag gevierd hebben. Ter gelegenheid van haar huwelijk op 7 januari 1937, ook alweer ruim 82 jaar geleden, werd de Nederlandse jeugd getracteerd op deze rijmprent, een co-productie van de dichter P.C. Boutens (1870-1943) en grafisch ontwerper André van der Vossen. Ik heb nergens kunnen vinden hoe groot de oplage geweest is, maar er moeten er duizenden, zo niet tienduizenden van gedrukt zijn. De prent is dus volstrekt niet zeldzaam, maar omdat veel kinderen de prent na ontvangst voor het gemak hebben opgevouwen (of erger) is het aantal gaaf geconserveerde exemplaren ook weer niet uitzonderlijk groot. Het hier getoonde is in redelijke, althans ongevouwen, staat. In het colofon onderaan staat te lezen dat het om een houtsnede gaat; het lijkt mij waarschijnlijker dat we met een houtgravure te maken hebben en dat geldt ook voor het vignet rechtsonder. De termen houtsnede en -gravure werden/worden nogal eens door elkaar gebruikt. Verder kan men zich afvragen of de prenten van de houtblokken gedrukt zijn, of dat er gebruik gemaakt is van clichés in verband met de grote oplage. Het formaat van de bovenste gravure is 14x23 cm (hxb), het gehele blad meet 47,5x30 cm (hxb).

Wim Zwiers: "Belle van Zuylen"

Dit kleine portretje van Belle van Zuylen maakte Zwiers in 1986, als component van een exlibris voor Jan Stomph. Zwiers reserveerde een 40-tal afdrukken van alleen het portret (ik weet niet of dat aantal ook werkelijk is afgedrukt; vermoedelijk niet). We kunnen deze afdrukken letterlijk beschouwen als "avant la lettre". Het complete exlibris, waarop het hoofd van Belle is omkaderd met het Venussymbool (of vrouwenteken), is hieronder ook weergegeven. Het formaat van beide is (uiteraard) hetzelfde, te weten 5,9x4,9 cm (hxb), en beide zijn gesigneerd met potlood. Bij het portret sec zijn daar nog enkele wetenswaardigheden aan toegevoegd: titel, oplage-aanduiding "40/1", "c2" (= kopergravure), "e.a." (= eigen afdruk) en datering, ook alle in potlood. Belle van Zuylen, die leefde van 1740 tot 1806, was een Nederlandse schrijfster, die schreef in de Franse taal. Zwiers werkte vrijwel zeker naar de pasteltekening die de Franse kunstenaar Maurice Quentin de La Tour in 1766 van haar maakte en die zich bevindt in Musée d'art et d'histoire de Genève (afbeelding onderaan).

Jan Battermann: Portret Theun de Vries

Jan Battermann heeft verscheidene portretten in deze stijl gemaakt, dit is er een van de bekende Friese auteur Theun de Vries (1907-2005). De Vries schreef meer dan 100 boeken, waarvan Het meisje met het rode haar en Stiefmoeder Aarde waarschijnlijk de bekendste zijn. Deze houtgravure meet 15,7x12,4 cm (hxb); oplage en datering zijn mij niet bekend.

Jean-Paul Vroom: Portret van Oscar Wilde

Jean Paul Vroom verzorgde een aantal illustraties bij een uitgave van Stichting De Roos uit het jaar 1950: Salomé, drame en un acte van Oscar Wilde. Eén van deze illustraties, allemaal kopergravures, was uiteraard een portret van de Ierse schrijver/dichter. Om begrijpelijke redenen moest Vroom het portret naar een foto vervaardigen. Het is denkbaar dat hij zich, met wat creatieve vrijheden, van onderstaand exemplaar bediend heeft. De gravure meet 25x16 cm (hxb) en is met potlood gesigneerd.

Fotograaf onbekend

Edith Pijpers: "Agnes Maas van der Moer"

Deze ets is van de hand van de wat minder bekende kunstenares Edith Pijpers, Amsterdamse van geboorte. De geportretteerde, Agnes Maas-van der Moer (1888-1975) is zo mogelijk nog onbekender, hoewel zij in haar dagen, met name in de jaren '20 van de vorige eeuw, een redelijk productief schrijfster was. Ook was ze bevriend met de schilder Dick Ket. Het portret is rechtsonder gesigneerd en gedateerd "1917". De maten zijn 13x9,8 cm (hxb). Ter vergelijking een fotoportret en face, dat werd afgebeeld in het tijdschrift Den Gulden Winckel, Maandschrift voor de Boekenvrienden in Groot-Nederland, jaargang 18 (1919), dus ongeveer uit dezelfde tijd [bron: Digitale bibliotheek der Nederlandse letteren DBNL].

Lou Strik: Portret van Adriaan Roland Holst

Andermaal een portret, dit keer van de hand van Lou Strik. De geportretteerde is niemand minder dan de belangrijke dichter Adriaan Roland Holst (1888-1976). Dit portret, een houtgravure, is gemaakt in 1960. De prent is in de benedenmarge gedateerd en genummerd "4/20". Het formaat is 24x18,2 cm (hxb). Onder de definitieve prent een schraal geïnkte vroege staat met vermelding "proefdruk". Helemaal onderaan, ter vergelijking met de fotografische werkelijkheid, een foto uit de periode 1955-1966, gemaakt door collega-dichter Lucebert. Het is niet geheel ondenkbaar dat deze foto Strik tot voorbeeld heeft gestrekt.

foto (detail): Lucebert  (bron: www.geheugenvannederland.nl)

Ru van Rossem: "Listen my heart to the whispers..."

Met deze vroege kopergravure verbeeldt Van Rossem een vers van de beroemde Indiase schrijver/dichter/filosoof/Nobelprijswinnaar (voor literatuur, 1913) Rabindranath Tagore (1861-1941) uit diens bundel Stray birds (1916), een verzameling korte gedichten en aforismen, die Tagore's liefde voor natuur en eenvoud weerspiegelen. Hiervan bestaat een Nederlandse vertaling van de hand van Johan de Molenaar (1894-1969) getiteld Zwervende vogels. Het volledige vers luidt: Listen my heart tot the whispers of the world with which it makes love to you. De prent is gesigneerd en gedateerd "'47", verder is vermeld "eigen druk". De maten zijn 22,5x12,5 cm (hxb).

 

Marinus Adamse: Portret van dr. Jac. P. Thijsse

Een gelithografeerd portret van de bekende schrijver, onderwijzer en natuurbeschermer Jac. P. Thijsse (1865-1945). Bij het grote publiek werd hij vooral bekend door de Verkade-albums. De portrettist is de wat minder vermaarde Dordtse kunstenaar Marinus Adamse. Ter vergelijking een (iets latere) portretfoto door een mij onbekende fotograaf. De prent heeft een royaal formaat van 36x30,5 cm (hxb) en is op de steen gedateerd "1922".

Ank Spronk: "Slaap met het donker, vrouw (H.Marsman)"

Deze ets maakte Ank Spronk bij of naar aanleiding van het gedicht Afscheid van Hendrik Marsman (1899-1940), vooral bekend van zijn gedicht dat begint met de regel "Denkend aan Holland". Het gedicht Afscheid dateert van de jaren '20 en luidt als volgt:

AFSCHEID

Slaap met het donker, vrouw
slaap met den nacht

ons diepst omarmen
heeft den droom omgebracht

donker en zonder erbarmen
zijn bloed en geslacht

slaap met het donker, vrouw
slaap met den nacht.

De prent meet 34,5x34 cm (hxb), is genummerd "34/35", gesigneerd en gedateerd "'80".

Sem Hartz: "De Engelsche Postwagen"

In 1952 verzorgde Hartz de titelpagina van een uitgave van Stichting De Roos, De Engelsche Postwagen (oorspronkelijke titel The English Mail-Coach (1849)) van Thomas de Quincey. Het betreft een kopergravure van 21,2x14 cm (hxb), waarin de portretten verwerkt zijn van de auteur en de vertaler/inleider, de bekende dichter Albert Verwey. Behalve de tekstelementen en de portretten zijn enkele taferelen uit het verhaal uitgebeeld. De Quincey was een Engels schrijver en intellectueel die leefde van 1785 tot 1859. Sem Hartz, die vele jaren werkzaam was bij Johan Enschedé en Zoon te Haarlem, is vooral bekend van zijn ontwerpen van postzegels en bankbiljetten en natuurlijk ook van letters, zoals de Emergo (1949) en de Juliana (1958).

Engelien Reitsma-Valença: portret Gustave Flaubert

Een portret in kopergravure van de Franse schrijver Gustave Flaubert (1821-1880), die wij vooral kennen van Madame Bovary. Dit portret is gebruikt als illustratie in Lettres à Mme X..., in een uitgave van Stichting de Roos. Deze editie verscheen in 1948, als achtste uitgave van de stichting. Volgens Michiel Kersten's De Nederlandse kopergravure [1900-1975] ('s-Gavenhage 1989) dateert het portret zelf van 1936. Welk portret als voorbeeld heeft gediend, heb ik niet kunnen achterhalen. De meeste portretten van Flaubert tonen hem met een kaal hoofd en een hangsnor... De maten van de prent zijn 11,5 x 8 cm (hxb); rechtsonder in de druk de initialen "E.R.V.".

Henri Jonas: Portret P.C. Hooft

De P.C. Hooft-prijs 2016 is onlangs toegekend, en wel aan Astrid Roemer (1947), die daarmee de eerste winnaar is uit het Caribisch deel van ons taalgebied. Hier geen portret van deze winnares, maar van de naamgever van de prijs, de 17e eeuwse schrijver/dichter/historicus Pieter Corneliszoon Hooft (1581-1647). In 1925 verscheen bij uitgeverij A.A.M. Stols in Maastricht een werk van Hooft, getiteld Reden. Van de Waerdicheit der Poesie. Ik vermoed dat dit portret in linoleumsnede van de hand van de Limburgse kunstenaar diende als illustratie in die uitgave. Het hier afgebeelde exemplaar is gesigneerd in potlood en kent een formaat van 15,5x10,5 cm (hxb). Verder in de benedenmarge een oplageaanduiding: "7/10".

Jeanne Bieruma Oosting: Meeuwen

Jeanne Bieruma Oosting verzorgde in 1963 de illustraties bij een uitgave van Stichting De Roos van de dichtbundel Een winter aan zee (1937) van de hand van Adriaan Roland Holst (1888-1976). Zij maakte daarvoor 4 etsen, die ik in willekeurige volgorde zal plaatsen (omdat ik de werkelijke volgorde in de uitgave niet ken). Hier dus de eerste, waarop een aantal vliegende meeuwen. Deze ets is rechtsonder gesigneerd en meet 16,5x10,5 cm (hxb).

Fokko Mees: Rijmprent "De ploeger"

Rond het gedicht De ploeger van Adriaan Roland Holst (1888-1976) graveerde Mees deze prent vol aan de dichtregels ontleende symboliek. Het gedicht dateert van 1917 en werd opgenomen in de bundel Voorbij de wegen uit 1920. De rijmprent kwam tot stand in 1926 als uitgave van de Vaevo. De afmetingen zijn 37x30 cm (hxb).

Wim Zwiers: "Portret van K. Schippers pseudoniem voor Gerard Stigter"

Dit auteursportret is een kopergravure, die ook gebruikt is in een fraaie uitgave uit het jaar 2000 van de inmiddels kwijnende Nederlandsche Vereeniging voor Druk & Boekkunst. De auteur was uiteraard K. Schippers (*1936), de titel luidde De prinses zonder jaartal en de oplage omvatte 220 door auteur en kunstenaar gesigneerde exemplaren. De kopergravure is ook uit 2000 (in mijn opvatting behoort het jaar 2000 overigens tot de 20e eeuw, dus het valt nog net binnen het bestek van deze site). Dit exemplaar is er een van een kleine losbladige oplage van 16 stuks, waarvan dit nummer 10 is, met de vermelding "e.a" (= "eigen afdruk" of "épreuve d'artiste"). De afmetingen van de prent zijn 12,2x9 cm (hxb).